گام به گام با نهج البلاغه4

nosakh

شریف رضی، گردآورنده نهج‌البلاغه

شریف رضی، محمدبن الحسین الموسوی ملقب به سید‌رضی در سال 359 قمری در بغداد دیده به جهان گشود. بغداد در سده چهارم هجری مرکز تلاقی تمدن اسلامی و محل تجمع و حضور دانشمندان و فقیهان، محدثان، متکلمان، ادبا و شعرای نامی بود.

پدر شریف رضی، محمدبن موسی موسوی ملقب به طاهر ذوالمناقب از سادات و رجال موثق و نامی زمان خویش و مورد احترام  همگان بود. مادرش نیز فاطمه نوادة ناصرکبیر مرد علم و عمل و حماسه و مبارزه بوده است. وی زنی دانشمند و با تقوی بود. شیخ مفید کتابی به نام او، زیر عنوان «احکام‌النساء» تألیف کرده است و در دیباچه آن می‌نویسد: چون از آثار سیدة جلیله فاضله، ادام الله اعزازها، آگاه شدم که خواستار احکامی است مخصوص به زنان که به‌طور خلاصه در یک کتاب جمع شده باشد، از خدای متعال استخاره کرده و به املای این مختصر دست یازیدم (ابن‌ابی‌الحدید، 1965: ج1/41). ابن ابی‌الحدید در شرح خود نقل می‌کند روزی شیخ مفید در خواب حضرت‌زهرا(س) را می‌بیند که دو فرزندش امام حسن و امام حسین را جهت تعلیم فقه نزد او آورده است. بامداد همان روز فاطمه، دختر ناصرکبیر دو پسرش، رضی و مرتضی را نزد او می‌آورد و به او می‌گوید این دو فرزند مرا  فقه بیاموز. خدا نیز باب نعمت و درهای علوم و فضائل را بر آن‌ها گشود؛ چندآن‌که شهرة خاص و عام شدند.

رضی و مرتضی که صاحب استعداد ذاتی بودند، در دوران کودکی (قبل از بلوغ) بسیاری از علوم متداول زمان خویش را آموختند و از محضر اساتید نامی زمان خود بهره جستند. رضی در سن هفده سالگی اقدام به تدریس و تألیف و تصنیف اندوخته‌های علمی خود نمود و آثار ارزشمند و شاگردان بسیاری در حوزة علوم اسلامی تربیت کرد. وی افزون براین‌که شاعری توانمند و کم‌نظیر بود، آثار علمی و قلمی فراوانی نیز داشته‌است. از آثار اوست:

تلخیص البیان عن مجازالقرآن؛ الحسن من شعرالحسین، حقایق التأویل فی متشابه التنزیل؛ خصائص الائمه؛ دیوان شعر؛ رسائل؛ الزیادات فی شعر ابی تمام؛ الزیادات فی شعر ابن الحجاج؛ سیره والده طاهر؛ مادار بینه أبی اسحاق؛ مجازات الآثار النبویه؛ المختار من شعر أبی اسحاق؛ معانی القرآن .. ..

ملاحظه می‌شود که این حجم آثار تألیفی در مدت زمان عمر شریف‌رضی که تنها 47 سال بوده است، کارنامة درخشانی است.

ویژگی‌های اخلاقی رضی در نوع خود کم نظیر است. او دانشمندی بلندنظر و با گذشت، پارسا و پیراسته و آراسته به سجایای اخلاقی بوده است. او هرگز صله شعر از کسی نپذیرفت و دامن شعر و ادب به مدح و تملق سلاطین آلوده نکرد. شریف رضی با داشتن مناصب مهم و بزرگ دولتی، مانند نقابت و امارت حاج و ریاست دیوان مظالم، سادگی فروتنی و وارستگی خود را فراموش نکرد و این مناصب هرگز کوچک‌ترین تأثیری در روح بزرگ و فکر بلندپرواز او نداشت (دوانی، ). سيد رضي سرانجام در سال406ق وفات يافت.

نهج‌البلاغه منشور جاودانه

ش‍ری‍ف رضی، گردآورنده نهج‌البلاغه، علت تدوین نهج‌البلاغه را پس از نوشتن کتابی در فضایل امیرمؤمنان(ع) و بیان جملاتی زیبا از آن حضرت، به شرح زیر نقل می‌کند:

از من خواستند كتابى تأليف كنم كه گزيده سخنان اميرمؤمنان –  درود خدا بر او-  در زمينه‏ها و موضوعات گوناگون از خطبه‏ها و نامه‏ها و پندها و دانش زيستن در برداشته باشد، زيرا آنان مى‏دانستند كه اين سخنان، شگفتيهاى بلاغت و دُردانه‏هاى فصاحت و گوهرهاى ادب تازى و كلمات پر مغز روشنگر دين و دنياست و اين مجموعه نفيس در هيچ كلامى و كتابى يافت نشود، چون اميرمؤمنان-  كه درود خدا بر او باد-  سرچشمة فصاحت و زايش‌جاى بلاغت است و از آن بزرگوار گنج فرهنگ و ادب و قانونهاى آن پديد آيد و هر سخنورى بر شيوه و روش آن حضرت ره پويد، و هر واعظ شيرين سخن و رساگويى از او كمك گيرد، و در عين حال امام-  عليه‏السّلام-  در اين ميدان گوى سبقت را از ديگران ربوده است و اوست پيشتاز و ديگران وامانده، زيرا كلام آن حضرت سخنى است كه نور و نشانة خدايى دارد و از آن رنگ و بوى سخن نبوى تراود. در هر صورت به خواستشان پاسخ مثبت دادم كه تأليف كتاب را بياغازم درحالى‌كه مى‏دانستم در آن سودى بزرگ است و بلند آوازه گردد و اجر آخرت ذخيره شود (نهج‌البلاغه پارسی، 15).

انگیزه شریف‌رضی(ره) با تخصص ویژه او در هنر شعر و ادبیات عجین گشت تا در انتخاب خود از کلام امیرمؤمنان(ع) به لطائف و زیباییهای لفظی و ادبیات، فصاحت و بلاغت، در کنار زیبایی‌های معنوی و محتوایی کلام امیر بیان بپردازد. رضی در وصف زیبایی‌های ادبی کلام امیر می‌نویسد:

و امّا سخنان زيبا و ارزشمند امام دريايى است بيكران و انبوهى سرشار و بى‏پايان به‌راستى كه آن حضرت-  درود خدا بر او-  در اوج فصاحت و بلاغت است و يكّه‌تاز منحصر به فرد اين ميدان، و از همة پيشينيان و پيشكسوتان، پيشتازتر و ممتازتر است. آنان‌كه با همه عظمتشان در دنياى فرهنگ و ادب، اندكى از كلمات نغز و برجسته، جسته و گريخته از ايشان صادر شده‌است (همان).

بدین ترتیب کتاب نهج‌البلاغه در سه فصل خطبه‌ها (241خطبه)، نامه‌ها(79نامه) و حکمت‌ها(480حکمت) تبویب یافت. شریف رضی در این باب می‌نویسد:

پس به توفيق الهى كار تأليف را با گلچين خطبه‏ها شروع كردم و آنگاه به سراغ نامه‏هاى نيكو و سپس پندهاى زيبا و كلمات حكمت‌آميز رفتم و هريك از اين سه را در بخشى جداگانه آوردم و برگهايى نانوشته در كنارش نهادم تا كلماتى را كه احياناً جا مانده و يا بعداً به دست آيد اضافه كنم، و چنآن‌چه كلامى از حضرت يافتم كه در اثناى گفتگو و يا پاسخِ پرس‌و‏جو بوده و يا براى هدفى ديگر غير از سه عنوان ذكر شده و قرارى كه‏بنيان گرديده، باشد در ضمن هر يك از بخشهايى كه مناسب و همخوانى بيشترى با هدف آن داشته باشد قرار دهم. و چه بسا آن‌چه برگزيدم با آن فصلها مناسب نباشد و كلمات زيبايى باشد كه از نظر نظم و نسق هماهنگ نيايد، و اين بدان جهت است كه مى‏خواستم نكته‏ها و سخنان برجسته و روشنگر را بياورم و قصدم صرفاً پيوستگى و هماهنگى نبوده است (همان، 17).

نهج‌البلاغه پس از تدوین تا به امروز کانون توجه دانشمندان قرار گرفته‌است، به‌طوری‌که بسیاری از اهالی فضل و دانش از مکتب‌ها و نحله‌های گوناگون با مطالعة آن زبان به ستایش گشوده و محتوای والای آن‌را ستوده‌اند. به‌نظر می‌رسد در این امر علل و عوامل گوناگونی دخالت داشته تا مجموعة آن‌ها جایگاه ویژه و رفیعی برای این کتاب رقم بزند. برخی از این عوامل را می‌توان به شرح زیر مورد توجه قرار داد:

  • شخصیت والا و برتر امیرمؤمنان و جایگاه ویژة او در اسلام و جامعیت او در همة مراتب و ویژگی‌های منحصر به فرد او که او را در میان اصحاب و صحابه ویژگی خاص بخشیده است.
  • فصاحت و بلاغت کلام امام که کلام او را پس از قرآن‌کریم و بلاغت نبوی در نقطة اوج قرار داده‌است.
  • جامعیت و گسترش موضوعات نهج‌البلاغه به‌طوری‌که مفاهیم بسیاری را در خود جای داده‌است.
  • نهج‌البلاغه گویای بخشی از زندگی انسانی الهی است که توانست در دوران زمام‌داری خود و در کوران بحران‌هایی که قاسطین و ناکثین و مارقین بر سر راهش ایجاد کردند، از عهدة وظیفة زمام‌داری به نحو احسن بر آید.
  • نهج‌البلاغه گویای تاریخ تطورات سیاسی جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم است.
  • این کتاب بیانگر روحیه‌های گوناگون مردمان و به تعبیر دیگر بیانگر روانشناسی اجتماعی است.
  • این کتاب بیانگر راستین اصول اسلام، قرآن، عدالت و آزادی و دستیابی به حیات طیبه است[1].

 

0 پاسخ ها

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به بحث بپیوندید؟
در صورت تمایل از راهنمایی رایگان ما استفاده کنید!!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به معادله امنیتی پاسخ دهید *