محتوای نهج البلاغه 2؛ نامه ها

نگاه اجمالی به محتوای نهج البلاغه

نامه‌ها

نهج‌البلاغه همان‌طور که گفته شد دارای 79نامه است. نکته‌ای که در نامه‌ها وجود دارد با توجه به فراز زمانی کتابتشان و مقارن بودن با دوران خلافت ظاهری، بیشتر ناظر بر مسائل حکومتی و مدیریتی بوده، یا  خطاب به معاندان و دشمنان نوشته شده‌است. در این بین چند نامه بیشتر مورد توجه محققان نهج‌البلاغه قرار گرفته است.

  • نامة 3 به شریح قاضی آنگاه که خآن‌های اشرافی و گران‌قیمت برای خود تهیه کرد. امام در این نامه با عباراتی زیبا ماهیّت دنیا را برای او بازگو کرده و ضمن توجه دادن به مسائل شرعی و لغزشگاه‌های شغلی او را نسبت به جایگاه اصلی و دائمی انسان‌ و ضرورت آباد کردن آن آگاه می‌کند. به‌عنوان نمونه می‌فرماید: اگر آنگاه كه آهنگ خريد خانه را داشتى نزد من مى‏آمدى، سندى براى تو مى‏نوشتم كه هرگز ميل خريد اين خانه را به يك درهم يا بيشتر نمى‏كردى. و سند چنين است: خريدار اين خانه، بنده ذليلى است و فروشنده آن بنده ديگرى در آستانه مرگ. او خآن‌هاى از فريب سراى دنيا را خريده كه بر جاى مانده از گذشتگان و سرزمين هلاك شدگان است، و حدود چهارگانه آن بدين شرح است: حدّ نخست: كمين‌گاه آفت‌ها، دو ديگر: دروازه مصيبت‌ها، سوم: پرتگاه هواى نفس تباه‏گر، و چهارم: مزرعه شيطان اغواگر كه ورودىِ خانه از همين جاست. اين فريب خورده آرزوها، اين خانه را از اين محكوم به مرگ به بهاى خروج از عزّتِ قناعت، و ورود در ذلّتِ سؤال و دريوزگى خريده است.
  • نامة 31، امام(ع) از طریق فرزندشان امام حسن مجتبی(ع) فرزندان معنوی خویش را مخاطب قرار داده و نسبت به مسائل تربیتی و آموزشی و شیوه‌های آن سخن گفته‌اند. (در بحث تربیت گزارش نامه ارائه گردیده است).
  • نامة 45، خطاب به عثمان‌بن حنیف از ارادتمندان امام و کارگزار امام در بصره و از محدثان مورد وثوق اهل سنت؛ آنگاه‌که به امام خبر رسید که در مهمانی اشراف، که فقرا و افراد عادی در آن راهی نداشتند، شرکت کرده‌است. امام او را توبیخ می‌کند و ضرورت‌هایی را متذکر می‌شود که والی باید آن‌ها را مدنظر داشته باشد. برخی نکاتی که امام در این نامه متذکر شده‌اند، عبارت است از: کیفیت زندگی دنیوی، موضوع فدک، تهذیب نفس، رعایت تقوی، دوری از لذت‌های دنیا و زهد ورزیدن نسبت به آن، قناعت‌پیشگی.
  • نامة 47، وصیت امیرمؤمنان در بستر شهادت، این نامه از مهم‌ترین نامه‌های امام است. زیرا امام در بستر مرگ قرار گرفته و به‌عنوان آخرین وصایا نکاتی را به فرزندان خویش گوشزد می‌کند. اهّم مطالب این وصیت عبارت‌اند از رعایت تقوی، پرهیز از دنیا، حق‌گویی در هر شرایطی، دشمنی با ظالم و یاری مظلوم، نظم در امور، اصلاح روابط بین افراد، رعایت حال همسایگان، توجه به یتیمان، عمل به قرآن، توجه نسبت به نماز و حج و جهاد، حفظ وحدت، امر به معروف و نهی از منکر، رعایت عدالت در مورد قاتل خویش.
  • نامة 53، خطاب به مالک اشتر، در آیین حکومت‌داری ومدیریت اسلامی و نخستین سند حکومت‌داری و یکی از فصول درخشان نهج‌البلاغه است. سرفصل‌های مهم این فرمان عبارت است از: والیان و شرایط انتخاب آنها، استقلال دادگاه و قاضی، ارائه راهکار برای حل اختلاف حکمی بین دادرسان، ارائه راهکار برای اصلاح مأموران دولت، توجه به آموزش مأموران دولت، توجه به سازمان‌های اداری و طبقه‌بندی مشاغل، طبقه‌بندی افراد جامعه و ویژگی‌ها و وظایف هر طبقه، توجه به فرماندهان و ارتشیان، تأثیر ایمان و خداشناسی در پرورش روح سلحشوری، جنگ و صلح، توجه به اهمیت معاهدات در اسلام و لزوم پای‌بندی به آن، نشان دادن راه برای انتخاب مأمور واجد شرایط، توجه به مسئولیت وزیران و کارمندان عالی‌رتبه، عقد معاهدات و وظایف رئیس قوه مجریه، مبدأ تفکیک قوا، زیان ناشی از حضور و به‌کارگیری نزدیکان و یاران نادرست، ارائه راهکار برای عدالت اجتماعی، توجه به آرای عمومی، توجه به اقتصاد و اهمیت بازرگانان و صنعت‌گران، توجه به مضرات احتکار و زیان‌های همگانی آن، توجه به حقوق کارگران و طبقه نیازمند برای حفظ امنیت اجتماعی، ارائه راه‌کار برای درمان فقر، یکسان بودن افراد قوی و ضعیف در برابر قانون، وجود ارتباط مناسب بین والی و مردم، پرهیز از ریختن خون به ناحق، توجه به لزوم پیروی از سنت‌های پسندیده پیشین در حکم‌رانی، پرهیز از تعریف و تملق (که سبب ویرانی بنیان حکومت است)، حکومت جهانی اسلام و برابری همة افراد در برابر قانون[1].

نامه‌های نهج‌البلاغه در موضوع‌های زیر قابل تقسیم است:

  • نامه به کارگزاران و فرمان‌های حکومتی؛ شامل نامه‌های: 18-19-27-34-46-52-53-59-67-70-76-78
  • نامه به مأموران دولتی و کارگزاران اقتصادی: 25-26-51-60
  • نامه به سپاهیان: 4- 11-12-13-14-15-16-50-60-79
  • نامه به دشمنان یا پاسخ به نامه‌های آن‌ها؛6-7-9-10-17-28-30-32- 37-39- 48-49-55-64-65-73
  • نامه به مردم: 1-2-29- 38-57-58-62
  • نامه به کارگزاران و استیضاح یا انذار آن‌ها؛ 3- 5-20-21-33-40-41-43-45-61-63-71-75
  • سفارش‌ها، نصایح و نامه‌های متفرقه: 8-22-23-24-31-34-35- 36-42-47-56-66-68-69-72-77
  • پیمان و معاهده:74

[1] منشور حکمت و حکومت، ص9.

1 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به بحث بپیوندید؟
در صورت تمایل از راهنمایی رایگان ما استفاده کنید!!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به معادله امنیتی پاسخ دهید *