محتوای نهج‌البلاغه 1 ؛ خطبه ها

 

نگاهی اجمالی به محتوای نهج البلاغه

خطبه‌ها

شریف رضی، همانگونه که ذکر شد، نهج‌البلاغه را در سه باب خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها (کلمات قصار) تدوین کرد. ‌رضی در تنظیم خطبه‌های نهج‌البلاغه ترتیب تاریخ را منظور نداشته، و با سلیقة خود و البته با در نظر گرفتن برخی ضرورت‌ها متن نهج‌البلاغه را تنظیم کرده است. در این بین برخی خطبه‌های نهج‌البلاغه بیشتر مورد توجه و کاوش دانشمندان قرار گرفته که از آن جمله است:

  • خطبة اول نهج‌البلاغه که از آن با عنوان خطبة توحیدیه یاد می‌کنند. این خطبه دربردارندة دقائق توحیدی است. مطالبی که در این خطبه به آن پرداخته شده عبارت‌اند از: توحید، کیفیت آفرینش جهان، کیفیت آفرینش فرشتگان، خصوصیات فرشتگان، کیفیت آفرینش انسان، گزینش پیامبران، بعثت پیامبراکرم(ص)، حج.
  • خطبة سوم (خطبة شقشقیه): این خطبه از معروف‌ترین خطبه‌های نهج‌البلاغه است و دردنامه امام و گویای گله‌های او است. در این خطبه امام به رمزگشایی از آن‌چه بعد از رحلت پیامبراکرم(ص) رخداد، پرداخته و شکایت خود را از غاصبان خلافت ابراز می‌دارد، همچنین به بیان برخی از خصوصیت‌های خلفا پرداخته‌اند. به‌طور مثال طبع خشن و عصبانی خلیفه دوم و به تبع آن اشتباهات در تصمیم‌گیری و عذرخواهی پی‌درپی او و یا رویکرد خلیفة سوم در اسراف و هزینه‌گذاری از بیت‌المال و فساد مالی او و اطرافیانش را گوشزد می‌کند. نکته دیگری که امام در این خطبه به آن پرداخته‌اند شرایط ویژه‌ای است که ایشان را، علیرغم میل باطنی، به قبول خلافت مجبور می‌کند. امام در این خطبه به پرده‌برداری از چهرة حکومت پرداخته و ارزش واقعی آن‌را تبیین می‌کنند و هدفشان از پذیرش حکومت را بیان می‌کنند.
  • خطبه 27 معروف به خطبة جهادیه یکی از مشهورترین خطبه‌های امام است که بسیاری از مورخان و محدثان آن‌را روایت کرده‌اند. این خطبه، پس از حملة غامدی به شهر انبار و به‌بار آوردن فجایع، برای ترغیب مردم به جهاد ایراد شده است. امام(ع) در این خطبه در موضوع‌های فضیلت جهاد، نکوهش کسانی‌که بهانه‌تراشی می‌کنند و از بار جهاد شانه خالی می‌کنند، خصوصیات مردم کوفه و ابراز ناراحتی امام از آن‌ها، مطالبی ایراد کرده‌اند.
  • خطبه82 (غرّاء): امير‌المؤمنين عليه‌السلام در اين خطبه موضوع انسان را از ابعاد گوناگون مورد توجه قرار داده است. همچنين حقايقى درباره خداوند و معرفتی که انسان بايد نسبت به او داشته باشد و گذرگاه انسان در این دنیا و تبیین مقصد و مأوای اصلی آدمی که کجا است و چگونه باید به آن دست یابد؟

از کجا آمده‌ام آمدنم بهر چه بود       به کجا می‌روم آخر ننمایی وطنم

موضوعات دیگری نیز در این خطبه مطرح است که عبارت‌اند از: معرفی جهان، تقوی، آزمایش الهی، عبرت‌آموزی از حوادث دنیا، تعویض احوال و آرزوهای بر باد رفته،  سفارش به پارسایی، عبرت از تاریخ.

  • خطبه90 (خطبة اشباح): این خطبه به‌طورکلی موضوع توحید را مورد توجه قرار داده‌ است و در ذیل خطبه مسائلی همچون: شناخت خدا، راه شناخت، خلقت، توصیف آسمان، فرشتگان، توصیف زمین و کیفیت خلقت آن، حضرت آدم(ع)، مسئلة هبوط و اختلاف آدمیان در میان گذاشته شده‌است.
  • خطبه184 (خطبه متقین): در این خطبه امام به سؤال و درخواست یکی از یاران پاک‌نهاد خویش، به‌نام همّام، که مستعد دریافت حقایقالهی بود، مواجه می‌شود. سؤال اینست: ویژگی‌های پرهیزکاران را چنان وصف کن که انگار آنان را می‌بینم. امام در ابتدا با جمله‌ای کوتاه به این مضمون که از خدا بترس و نیکوکار باش که خداوند نیکوکاران را دوست دارد، اکتفا می‌کند، اما او که دلی ژرف‌نگر و آماده داشت، بدین پاسخ بسنده نکرد و در دریافت پاسخ کامل پای فشرد. امام نیز در بیانی مفصل به توصیف اوصاف مردان خدا پرداختند که در این خطبه حدود 50 صفت برای پرهیزگاران به شیواترین الفاظ و دقیق‌ترین بیان به توصیف درآمده است. همّام از این انتباه و بیداری سرمست شد و باده‌نوشان فریادی کشید و از این جهان رخت بربست.
  • خطبه 193: سوگ‌نامه و دردنامة امیرمؤمنان(ع) در سوگ از دست دادن همسر نمونه خویش سیدة زنان عالم حضرت زهرا (س) است آنگاه که او را به خاک می‌سپارد و با پیامبراکرم(ص) سخن به گلایه می‌گشاید.

به‌طور کلی فهرست موضوعی خطبه‌های نهج‌البلاغه را می‌توان به‌صورت زیر دسته‌بندی کرد:

خطبه‌های اخلاقی: 43-63-76-64-82-99-111-113-140-143-149-153-188-203-204-220-221…

اعتقادی: 49-67-72-96-100-104-112-115-152-179-227-231-236-239…

اخلاقی‌ـ اعتقادی:12-20-83-85-86-90-94-110-114-120-132-133-141-144-154-157-162…

اخلاقی ـ اجتماعی: 52-167-193-209

اقتصادی: 225- 232

اخلاقی – اقتصادی: 117-142

تاریخ سیاسی: 164-170-229-240

سیاسی: 30-40-59-60-68-84-135-148-168-177…

علمی: 210-234

نظامی:124

0 پاسخ ها

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به بحث بپیوندید؟
در صورت تمایل از راهنمایی رایگان ما استفاده کنید!!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به معادله امنیتی پاسخ دهید *